Wyznaniowa forma zawarcia małżeństwa

monograficzne

monograficzne

Lektura monograficzna
Realizowany w sali
Realizowany zdalnie

1. Przekazanie studentowi podstawowej wiedzy w zakresie prawnych aspektów zawarcia małżeństwa cywilnego w formie wyznaniowej.

2. Wyrobienie u studenta umiejętności dokonywania prawidłowej wykładni przepisów regulujących wyznaniową formę zawarcia małżeństwa.

3. W związku z faktem, iż przedmiotowa regulacja jest wadliwa i niejasna, przedstawienie postulatów de lege lata i de lege ferenda mających na celu ograniczenie zjawiska zawierania małżeństw, które w świetle prawa mogą okazać się nieważne (matrimonium non existens).

I. Geneza instytucji

Zawieranie małżeństw niemal od starożytności było w kręgu zainteresowania władz państwowych i kościelnych. Jest to zrozumiałe i naturalne, gdyż zawarcie małżeństwa rodzi cały szereg skutków cywilnych, zaś jego religijny charakter uwzględniany jest w doktrynie wszystkich związków wyznaniowych. W minionej epoce (PRL) – ukształtowany został pewien stereotyp „dwóch małżeństw”: cywilnego i kościelnego. Lansowanie przez władze komunistycznego państwa takiego stereotypu służyło laicyzacji życia publicznego oraz ograniczaniu roli Kościoła. W istocie jednak nupturienci zawierają ze sobą jedno małżeństwo, które pełni funkcje społeczne i religijne. Nie ma zatem żadnego uzasadnienia zmuszanie nupturientów do dublowania ceremonii małżeństwa. Stworzenie procedur umożliwiających zawarcie małżeństwa o podwójnych skutkach: wyznaniowych (kanonicznych) i cywilnych, należy zatem traktować jako powrót do normalności.

Wyznaniowa forma zawarcia małżeństwa weszła do systemu prawa polskiego na skutek podpisania i ratyfikacji konkordatu pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzeczypospolitą Polską z 28 lipca 1993 r., który w art. 10 zawiera przepisy przewidujące tego rodzaju rozwiązanie.

Konkordat został zawarty w 1993 r., jednakże jego ratyfikacja nastąpiła dopiero w 1998. Nowe -przepisy małżeńskie weszły w życie 15 listopada 1998 r.

Przepisy art. 10 konkordatu nie nadawały się do bezpośredniego stosowania, stąd dokonano odpowiednich nowelizacji ustaw: Kodeks rodzinny i opiekuńczy, prawo o aktach stanu cywilnego i innych. Przede wszystkim w k.r.o., oprócz formy już istniejącej, dodano przepis przewidujący możliwość zawarcia małżeństwa przed duchownym (art. 1 § 2 i 3).

Na skutek zmian wprowadzonych konkordatem uprawnienie do rejestracji swoich małżeństw uzyskał jedynie Kościół katolicki. W związku z zasadą równouprawnienia zagwarantowaną w konstytucji, należało to uprawnienie rozszerzyć na inne kościoły i związki wyznaniowe. Ustawodawca rozstrzygnął, że tego rodzaju procedurę mogą stosować jedynie te związki wyznaniowe, które w ratyfikowanej umowie międzynarodowej lub ustawie mają zagwarantowane takie uprawnienie (art. 1 § 3 k.r.o.).

Ustawodawca nie zdecydował się więc na rozszerzenie tego uprawnienia na wszystkie związki wyznaniowe legalnie działające w Polsce na podstawie wpisu do rejestru, co może budzić pewne kontrowersję i pytanie o pełną realizację zasady równouprawnienia. Przyjmując tego rodzaju rozwiązanie kierowano się – jak się wydaje - troską, aby tak ważna instytucja społeczna, jaką jest małżeństwo, nie wymknęła się spod kontroli państwa.

Spośród związków wyznaniowych, które swój status prawny mają uregulowany w trybie ustawy (15), nie wszystkie wniosły o dokonanie stosownych poprawek w ustawach. W związku z tym – na dzień dzisiejszy – oprócz Kościoła katolic-kiego, tylko 10 kościołów i związków wyznaniowych jest uprawnionych do sto-sowania tej procedury. Są to: Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Ko-ściół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Ewangelicko-Reformowany, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny, Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Adwen-tystów Dnia Siódmego, Kościół Polskokatolicki, Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich, Kościół Starokatolicki Mariawitów, Kościół Zielonoświątkowy.

Osoby zamierzające zawrzeć związek małżeński religijny i cywilny, mogą to obecnie uczynić zawierając jednocześnie małżeństwo wyznaniowe i cywilne w trybie art. 1 § 2 i 3 k.r.o., bądź też mogą zawrzeć odrębnie małżeństwo cywilne przed kierownikiem u.s.c. (w trybie art. 1 § 1 k.r.o.) oraz religijne, według prze-pisów prawa wewnętrznego danego związku wyznaniowego.

W przypadku wiernych Kościoła katolickiego istnieje jednak ograniczenie, ma-jące swą podstawę w przepisach prawa kanonicznego. Dopuszcza się zawarcie najpierw małżeństwa cywilnego, a następnie kanonicznego. Natomiast nie jest dopuszczalna odwrotna kolejność. W prawie kanonicznym istnieje bowiem za-kaz zawierania małżeństw o skutkach wyłącznie kanonicznych. Takie małżeń-stwo może zostać zawarte jedynie za zezwoleniem ordynariusza miejsca.

II. Podstawowe pojęcia

1. Małżeństwo

Każdy z kościołów i związków wyznaniowych - w sposób bardziej lub mniej precyzyjny - przepisami swojego prawa wewnętrznego, określa procedury za-wierania małżeństw uznawanych za ważne w ramach swojej wspólnoty religijnej. Małżeństwa zawierane według prawa wewnętrznego poszczególnych związków wyznaniowych określamy mianem małżeństw wyznaniowych. Małżeństwem wyznaniowym jest także małżeństwo kanoniczne – zawierane według przepisów prawa kanonicznego, czyli prawa wewnętrznego Kościoła katolickiego.

Na określenie małżeństw zawieranych w trybie art. 10 konkordatu i art. 1 § 2 i 3 k.r.o., używa się terminu małżeństwo konkordatowe. Termin ten oznacza mał-żeństwa o podwójnych skutkach: kanonicznych i cywilnych Nie jest to termin ustawowy i nie wprowadził tego terminu konkordat z 1993 r. Używa się go jed-nak zarówno w języku potocznym jak i w literaturze prawniczej. Termin ten można odnosić jedynie do małżeństw zawieranych w Kościele katolickim, kon-kordat bowiem dotyczy jedynie Kościoła katolickiego i nie jest źródłem prawa dla innych kościołów i związków wyznaniowych.

Zaznaczyć należy, iż termin „małżeństwo konkordatowe” nie jest precyzyjny, bo sugeruje, iż tego rodzaju procedury mogą być wprowadzone jedynie w trybie umowy międzynarodowej. Tymczasem nic nie stało na przeszkodzie, aby wpro-wadzono je na podstawie ustawy.

W literaturze – na określenie małżeństw zawieranych w trybie art. 1 §b 2 i 3 k.r.o. - używany jest także dość powszechnie termin małżeństwo kanoniczne (wyznaniowe) ze skutkami cywilnymi. Także i ten termin nie jest precyzyjny. Przede wszystkim dlatego, iż de facto powstanie małżeństwa kanonicznego (wy-znaniowego) nie jest warunkiem koniecznym do zaistnienia małżeństwa cywil-nego.

W literaturze twierdzi się często, że podstawę zaistnienia skutków cywilnych stanowi małżeństwo kanoniczne (wyznaniowe) – ważnie lub nieważnie zawarte. W tego rodzaju stwierdzeniu tkwi jednak wewnętrzna sprzeczność. Skoro bo-wiem jakieś małżeństwo kanoniczne zostało zawarte nieważnie, to znaczy że nie zostało zawarte w ogóle, a więc nigdy nie istniało. A przecież coś czego nie ma, nie może wywierać jakichkolwiek skutków.

Wydaje się, iż najbardziej adekwatnym terminem dla małżeństw zawieranych w tym trybie jest określenie: wyznaniowa forma zawarcia małżeństwa cywilnego.

2. Duchowny

Termin „duchowny” używany jest w przepisach prawa polskiego o zawieraniu małżeństw w dwóch różnych znaczeniach i oznacza:

a) bądź to osobę, która przyjmuje oświadczenia woli o zawarciu małżeństwa (asystuje przy zawieraniu małżeństwa),

b) bądź to osobę uprawnioną do sporządzenia zaświadczenia, stanowiącego podstawę cywilnej rejestracji małżeństwa wyznaniowego.

Duchownego, który przyjmuje oświadczenia o zawarciu małżeństwa – zgodnie z przepisami wszystkich ustaw regulujących w sposób indywidualny status praw-ny poszczególnych kościołów i związków wyznaniowych – określają przepisy prawa wewnętrznego danego związku wyznaniowego. Oświadczenia te w po-szczególnych związkach wyznaniowych mogą przyjąć:

- bądź każdy duchowny,

bądź jedynie duchowny posiadający specjalne upoważnienie,

bądź duchowny oraz osoba nie będąca duchownym, upoważniona do asystowa-nia przy zawieraniu małżeństwa.

Sytuację komplikuje fakt, iż nie wszystkie związki wyznaniowe w swoim prawie wewnętrznym precyzyjnie określają pojęcie i zakres uprawnień swoich duchow-nych. W jednym z uprawnionych związków wyznaniowych (Związek Gmin Wy-znaniowych Żydowskich) prawo wewnętrzne w ogóle nie zna terminu „duchow-ny”.

Duchownego upoważnionego do sporządzenia zaświadczenia określają przepisy państwowe. Osobami duchownymi w tym drugim znaczeniu są osoby wyliczone w urzędowym wykazie, sporządzonym przez właściwego ministra na podstawie art. 27 ust. 2 p.a.s.c. Są to:

a) w Kościele katolickim: ordynariusz miejsca, proboszcz, administrator parafii, wikariusz w zastępstwie proboszcza, duchowny w zastępstwie proboszcza,

b) w Polskim Autokefalicznym Kościele Prawosławnym: biskup, proboszcz, wikariusz z upoważnienia proboszcza,

c) w Kościele Ewangelicko-Augsburskim: biskup, proboszcz, administrator, wikariusz,

d) w Kościele Ewangelicko-Reformowanym: wszyscy ordynowani duchowni,

e) w Kościele Ewangelicko-Metodystycznym: pastor parafii,

f) w Kościele Chrześcijan Baptystów: prezbiter, kaznodzieja,

g) w Kościele Adwentystów Dnia Siódmego: duchowni starsi,

h) w Kościele Polskokatolickim: proboszcz, administrator parafii,

i) w Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich: rabin, podrabin,

j) w Starokatolickim Kościele Mariawitów: Biskup Naczelny, ordynariusz, bi-skup, proboszcz, administrator parafii,

k) w Kościele Zielonoświątkowym: prezbiter.

W praktyce duchownym przyjmującym oświadczenia o zawarciu małżeństwa oraz duchownym sporządzającym zaświadczenie może być (ale nie musi) ta sama osoba fizyczna. Może się zdarzyć, że określony duchowny uprawnionego związku wyznaniowego będzie upoważniony do przyjęcia oświadczeń o zawar-ciu małżeństwa, ale nie będzie uprawniony do sporządzenia zaświadczenia, sta-nowiącego podstawę jego cywilnej rejestracji. I odwrotnie.

Termin „duchowny” używany jest w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym w dwóch różnych znaczeniach i trzeba z kontekstu domyślać się, o które znaczenie chodzi. W art. 8 § 1 i 3 k.r.o. – pomimo użytej liczby pojedynczej – chodzi o obu duchownych jednocześnie.

II. Przesłanki zawarcia małżeństwa

W przedmiocie określenia katalogu przesłanek koniecznych zawarcia małżeń-stwa cywilnego w formie wyznaniowej w doktrynie panuje znaczna rozbieżność stanowisk. Poszczególni autorzy różnią się między sobą w określeniu liczby tych przesłanek, w przedmiocie ustalenia przesłanek wspólnych dla cywilnej i wy-znaniowej formy zawarcia małżeństwa, a przede wszystkim w sposób różnorod-ny określają ich nazwy i zakres. Wynika to z niezbyt jasno sformułowanego przepisu art. 1 § 2 KRO. Jego jednoznaczna wykładnia jest praktycznie niemoż-liwa. Trudności interpretacyjnie wzbudza każde niemal zawarte tam słowo.

Brzmienie art. 1 2 KRO jest następujące: „Małżeństwo zostaje również zawarte, gdy mężczyzna i kobieta zawierający związek małżeński podlegający prawu wewnętrznemu kościoła albo innego związku wyznaniowego w obecności du-chownego oświadczą wolę jednoczesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu i kierownik urzędu stanu cywilnego następnie sporządzi akt małżeństwa. Gdy zostaną spełnione powyższe przesłanki małżeństwo uważa się za zawarte w chwili złożenia oświadczenia woli w obecności duchownego”.

Już pierwsze jego zdanie – sprawiające na pozór wrażenie dość oczywistego – nie jest w doktrynie interpretowane jednoznacznie. Nie wszyscy autorzy przyj-mują bowiem, że w art. 1 § 2 KRO mamy do czynienia z przepisem normującym procedurę zawarcia małżeństwa cywilnego. Istnieje bowiem pogląd, że w rzeczy samej chodzi tutaj nie o zawarcie małżeństwa cywilnego, ile o uzyskanie skut-ków cywilnych przez małżeństwo kanoniczne.

Pogląd ten prawdopodobnie inspirowany jest treścią art. 10 ust. 1 konkordatu z 1993 r., który stanowi, iż „od chwili zawarcia małżeństwo kanoniczne wywiera takie skutki, jakie pociąga za sobą zawarcie małżeństwa z godnie z prawem pol-skim”. Jakkolwiek norma konkordatowa jest hierarchicznie wyżej usytuowana w systemie prawa polskiego niż norma ustawowa, to jednak literalna wykładnia powyższego przepisu umowy zawartej pomiędzy Stolicą Apostolską i Rzeczpo-spolitą Polską nie jest możliwa, chociażby ze względu na fakt, iż wiąże ona je-dynie jeden z kościołów, będący jej stroną i nie może mieć zastosowania do pozostałych kościołów i innych związków wyznaniowych, stosujących w swojej praktyce religijną formę zawarcia małżeństwa cywilnego. Normy tej nie można bezpośrednio stosować także w odniesieniu do małżeństw podlegających prawu wewnętrznemu Kościoła Katolickiego ze względu na jej niefortunne brzmienie – instytucje publiczne (kierownik USC, sąd) nie mogą bowiem przyznawać jakich-kolwiek skutków cywilnych zdarzeniu, które dokonuje się poza państwowym porządkiem prawnym, i co do którego orzekanie należy do wyłącznej kompeten-cji władzy kościelnej (art. 10 ust. 3 konkordatu).

Wedle brzmienia art. 1 § 2 KRO małżeństwo zostaje zawarte w trakcie zawiera-nia małżeństwa podlegającego prawu wewnętrznemu kościoła albo innego związku wyznaniowego. Ten wymóg przyjmowany jest w doktrynie niemal bez-krytycznie. Jednakże oczywistym w interpretacji nie jest. Przede wszystkim nie jest jasne kto i w jaki sposób miałby dokonywać weryfikacji zawarcia małżeń-stwa „zgodnie z prawem określonego kościoła albo innego związku wyznanio-wego”? Czy miałaby to czynić instytucja państwowa, czy kościelna? Jak wiado-mo, w wieloletniej praktyce zawierania małżeństw w trybie art. 1 § 2 KRO, nikt jej wszak nie dokonuje... Ponadto literalna wykładnia tej normy prowadziłaby do stwierdzenia, że skoro małżeństwo ma podlegać prawu wewnętrznemu danego kościoła, to musi zostać zawarte ważnie – zgodnie z tym prawem. Czy zatem małżeństwa zawarte nieważnie (a wiec niezgodnie z tym prawem) skutkowałyby możliwością złożenia powództwa o nieistnienie małżeństwa cywilnego zareje-strowanego w obliczu takiego braku? No przecież nie. Zatem użyte w art. 1 2 KRO określenie „zgodnie z prawem określonego kościoła albo innego związku wyznaniowego” także należałoby uznać za niefortunne.

Kolejną wątpliwość wzbudza użycie przez ustawodawcę w art. 1 2 KRO terminu „duchowny”, przed którym nupturienci składają oświadczenia o woli jednocze-snego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu. Wszak – jak wia-domo – w poszczególnych związkach wyznaniowych uzyskanie statusu du-chownego nie zawsze jest konieczne do nabycia przez daną osobę uprawnienia do przyjmowania oświadczeń o zawarciu małżeństwa podlegającego prawu we-wnętrznemu tego związku wyznaniowego. Czy zatem małżeństwa wyznaniowe zawarte – zgodnie z tym prawem – przed osoba uprawnioną, nie posiadającą statusu duchownego nie podlegałyby cywilnej rejestracji? No przecież nie. Za-tem użycie terminu duchowny w tym kontekście również jest niefortunne.

Kolejną z kwestii dyskusyjnych stanowi określenie charakteru prawnego spo-rządzenia przez kierownika USC aktu małżeństwa. Gramatyczna wykładnia przepisu art. 1 2 KRO prowadzi do oczywistego stwierdzenia, że sporządzenie przez kierownika aktu małżeństwa zawartego w trybie art. 1 2 KRO nie jest zwy-czajną czynnością administracyjnoprawną, ale stanowi dodatkową przesłankę konieczną, której spełnienie warunkuje uznanie zawartego małżeństwa za ważne w obliczu prawa polskiego. Także wykładnia tekstu art. 10 konkordatu prowa-dzić może do identycznego wniosku. W doktrynie wywodzony jest jednak także pogląd odmienny.

W naszym przekonaniu istnieje pięć przesłanek koniecznych, spośród których cztery mają zastosowanie przy obu formach zawarcia małżeństwa (cywilnej i wyznaniowej), zaś jedna z nich ma zastosowanie jedynie podczas zawierania małżeństwa w formie wyznaniowej. Są one następujące:

1 odmienność płci,

2 jednoczesna obecność

3 złożenie zgodnych oświadczeń,

4 obecność osoby kompetentnej do przyjęcia oświadczeń,

5 sporządzenie aktu małżeństwa przez kierownika USC.

Dwie pierwsze przesłanki spośród wymienionych powyżej realizowane są w niemal identyczny sposób w obu formach zawarcia małżeństwa. Kolejne dwie realizowane są w obu formach, ale w sposób zasadniczo różny. Ostatnia z nich obowiązuje jedynie w wyznaniowej formie zawarcia małżeństwa.

1. Złożenie zgodnych oświadczeń

Zawarcie małżeństwa dokonuje się na skutek złożenia przez nupturientów sto-sownych oświadczeń. Należy jednak zwrócić uwagę, iż w wyznaniowej formie zawarcia małżeństwa nupturienci nie składają oświadczeń o zawarciu małżeń-stwa cywilnego. W stosowanych od wielu lat urzędowych formularzach nie przewidziano zresztą roty jakichkolwiek oświadczeń, także oświadczeń woli, o których mowa w art. 1 § 2 KRO (oświadczeń, których wyrazem jest wola jedno-czesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu). W przypadku małżeństw zawieranych w formie wyznaniowej charakter dokonującego się zda-rzenia jest bowiem bardziej złożony niż to ma miejsce podczas zawierania mał-żeństw przed kierownikiem USC. Zamiast oświadczenia o zawarciu małżeństwa cywilnego nupturienci składają oświadczenie woli o jednoczesnym zawarciu małżeństwa wyznaniowego i cywilnego, o którym mowa w art. 1 § 2 KRO, a na-stępnie składają oświadczenie o zawarciu małżeństwa wyznaniowego, według roty przewidzianej przez prawo wewnętrzne danego związku wyznaniowego.

W przyjętej przez ustawodawcę polskiego konstrukcji czynności prawnej, kano-niczna zgoda małżeńska wyrażana przez nupturientów – z punktu widzenia pra-wa cywilnego – posiada charakter oświadczenia o zawarciu małżeństwa wyzna-niowego.

Oba te oświadczenia w istocie są elementami jednego oświadczenia woli, które w konsekwencji prowadzi do powstania stosunku prawnego (zawarcia małżeń-stwa).

2. Obecność osoby kompetentnej do przyjęcia oświadczeń

Osobą kompetentną do przyjęcia oświadczeń nupturientów jest duchowny uprawnionego związku wyznaniowego.

Należy jednak pamiętać, iż przepisy prawa polskiego dotyczące zawierania mał-żeństw używają pojęcia „duchowny” w dwóch różnych znaczeniach i oznaczają bądź osobę upoważnioną do przyjęcia w/w oświadczeń, bądź osobę uprawnioną do sporządzenia zaświadczenia stanowiącego sporządzenia cywilnego aktu mał-żeństwa.

Z woli ustawodawcy osobę uprawnioną do przyjęcia oświadczeń, stanowiących przesłankę konieczną zawarcia małżeństwa cywilnego określają przepisy prawa wewnętrznego uprawnionych związków wyznaniowych. Stanowią o tym przepi-sy jedenastu ustaw regulujących w sposób indywidualny status prawny poszcze-gólnych związków wyznaniowych.

Przyjęte powyższego rozwiązanie należy uznać za niekorzystne, a to przede wszystkim z tej racji, iż omawiana przesłanka konieczna zawarcia małżeństwa usytuowana została poza obszarem prawa polskiego. Władze państwowe nie mają zatem żadnego wpływu na określenie katalogu osób występujących w cha-rakterze osoby urzędowej przyjmującej zgodne oświadczenia nupturientów. Nie wypracowano też żadnych instrumentów prawnych pozwalających na ustalenie jeszcze na etapie rejestracji małżeństwa, czy osoba przyjmująca oświadczenia o zawarciu małżeństwa była osobą do tego upoważnioną na mocy prawa we-wnętrznym danego związku wyznaniowego.

3. Sporządzenia aktu małżeństwa

Sporządzenie aktu małżeństwa przez kierownika USC jest przesłanką konieczną występującą jedynie w wyznaniowej formie zawarcia małżeństwa. Konstytutyw-ny charakter sporządzenia aktu małżeństwa wynika z przepisów kodeksu ro-dzinnego i opiekuńczego. Zgodnie bowiem z art. 1 § 2 KRO dopiero, gdy „kie-rownik urzędu stanu cywilnego sporządzi akt małżeństwa (…) małżeństwo uwa-ża się za zawarte w chwili złożenia oświadczeń woli w obecności duchownego”. Teza ta znalazła potwierdzenie w orzeczeniu SN z dnia 3 marca 2004 r..

W orzeczeniu tym czytamy, że „aktowi małżeństwa sporządzonemu w wypadku zawarcia związku wyznaniowego ze skutkami cywilnoprawnymi nadano inne znaczenie niż aktowi małżeństwa zawieranego przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego (...)”. Decydujące znaczenie dla wywarcia skutków cywilnoprawnych małżeństwa zawartego w trybie przewidzianym w art. 1 § 2 k.r.o. ma chwila spo-rządzenia aktu małżeństwa przez kierownika urzędu stanu cywilnego stosownie do wymogów § 6 ust. 3 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Admini-stracji z 26.X.1998 r. Powyższe uregulowania prowadzą zatem do wyrażenia poglądu, że dopóki nie zostaną spełnione wszystkie przesłanki określone w art. 1 § 2 k.r.o., dopóty oświadczenia woli nupturientów nie wywołują skutków praw-nych. Sporządzenie aktu małżeństwa jest bowiem kolejną i niezbędną przesłanką zawarcia małżeństwa w formie wyznaniowej, podlegającego prawu polskiemu, zwłaszcza że jego sporządzenie następuje na podstawie zaświadczenia kierow-nika urzędu stanu cywilnego o nieistnieniu okoliczności wyłączających zawar-cie małżeństwa oraz przekazanego w określonym terminie przez duchownego zaświadczenia o zawarciu małżeństwa wyznaniowego ze skutkami cywilnymi”.

Dokonanie wpisu do akt stanu cywilnego wywołuje skutek wsteczny (ex tunc), co oznacza, że małżeństwo zawarte przed duchownym osiąga skutki cywilne nie w momencie sporządzenia tego aktu przez kierownika USC, ale w momencie złożenia przez nupturientów oświadczeń woli w przedmiocie uzyskania skutków cywilnych dla zawieranego przez nich małżeństwa wyznaniowego.

III. Czynności poprzedzające zawarcie małżeństwa

Czynności poprzedzające zawarcie małżeństwa obejmują szereg obowiązków, które leżą zarówno po stronie nupturientów, duchownego jak i kierownika u.s.c. Zapoczątkowanie tych czynności należy do samych nupturientów, gdyż to oni są „pierwszymi zainteresowanymi” w zawarciu związku małżeńskiego, który ma uzyskać skutki w prawie polskim.

1. Obowiązki nupturientów

Do najważniejszych obowiązków leżących po stronie nupturientów należą:

przedłożenie kierownikowi u.s.c. wymaganych dokumentów,

złożenie zapewnień o braku przeszkód,

złożenie oświadczeń w sprawie wyboru nazwisk,

dostarczenie w terminie trzech egzemplarzy zaświadczenia o braku przeszkód małżeńskich sporządzonego przez kierownika u.s.c. do jednostki organizacyjnej związku wyznaniowego, gdzie ma zostać zawarte małżeństwo.

Zgłaszający się do urzędu stanu cywilnego nupturienci obowiązani są przedło-żyć kierownikowi u.s.c. dokumenty niezbędne do zawarcia małżeństwa:

a) dokumenty potwierdzające ich tożsamość,

b) odpisy skrócone aktów urodzenia,

c) w odniesieniu do osoby, która już wcześniej pozostawała w związku małżeń-skim, dowód ustania lub unieważnienia tego małżeństwa, albo też dowód ustale-nia nieistnienia małżeństwa, jeżeli wobec którejkolwiek ze stron toczyło się postępowanie o ustalenie nieistnienia związku małżeńskiego.

Nupturient, który zamierza zawrzeć związek małżeński w tym samym urzędzie stanu cywilnego, w którym został sporządzony jego akt urodzenia jest zwolniony z obowiązku przedłożenia odpisu skróconego aktu małżeństwa.

W określonych wypadkach nupturienci zobowiązani są do przedłożenia kierow-nikowi u.s.c. zezwolenia na zawarcie małżeństwa (art. 54 ust. 1 pkt 3 p.a.s.c.). Obowiązek ten dotyczy:

zwierania małżeństwa przez osoby związane przeszkodą małżeńską,

w sytuacji zawierania małżeństwa przez pełnomocnika.

Jeżeli przedstawienie określonego dokumentu, który osoba zamierzająca za-wrzeć związek małżeński obowiązana jest przedłożyć kierownikowi u.s.c., napo-tyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może zwolnić ją od tego obo-wiązku.

Jeżeli małżeństwo chce zawrzeć osoba, która nie ma obywatelstwa polskiego, obowiązana jest złożyć kierownikowi u.s.c. dokument stwierdzający, że zgodnie z właściwym prawem może zawrzeć małżeństwo.

Po przedłożeniu powyższych dokumentów nupturienci składają pisemne zapew-nienie, iż nie wiedzą o istnieniu jakichkolwiek okoliczności, które wyłączałyby zawarcie przez nich małżeństwa.

Jeszcze na etapie czynności poprzedzających nupturienci muszą również złożyć oświadczenia w sprawie wyboru nazwisk przyszłych małżonków i ich dzieci. Oświadczenia te winny zostać złożone w formie pisemnej.

Analizując przepis 25 § 1 k.r.o., stanowiący o złożeniu oświadczeń w sprawie wyboru nazwisk należy zauważyć, iż prawodawca polski wprowadza dwojaki sposób jego „nabycia”. Może to nastąpić na mocy oświadczenia woli zaintere-sowanych podmiotów, bądź z mocy samego prawa. Przyjęcie nazwiska na mocy oświadczenia woli dokonuje się poprzez złożenie przez nupturientów stosowne-go oświadczenia o jego wyborze wobec kierownika u.s.c., w chwili składania mu dokumentów wymaganych do zawarcia małżeństwa. Oświadczenie to jednak staje się skuteczne dopiero w momencie zawarcia małżeństwa. W sytuacji zaś niezłożenia przez nupturientów wspomnianych oświadczeń, bądź to z powodu zaniedbania, jakiego dopuścił się kierownik u.s.c., bądź z powodu odmowy zło-żenia go przez samych nupturientów, stosuje się rozwiązanie zawarte w art. 25 § 3 k.r.o. Zgodnie z zawarta w nim normą „w razie niezłożenia oświadczenia w sprawie nazwiska, każdy z małżonków zachowuje swoje dotychczasowe nazwi-sko”, zaś dzieci - zgodnie z art. 88 § 1 k.r.o. - będą nosiły nazwisko ojca. Przepis ten określa zatem sytuację „nabycia” nazwiska ex lege.

Po uzyskaniu od kierownika zaświadczenia o braku okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa, nupturienci dostarczają je administratorowi jednostki organizacyjnej kościoła albo innego związku wyznaniowego, gdzie planowane jest zawarcie małżeństwa. Termin dostarczenia tegoż zaświadczenia określają przepisy kościelne.

Przepisy te często są dalece nieprecyzyjne. I tak np. Instrukcja Konferencji Epi-skopatu Polski dotycząca małżeństwa konkordatowego z dnia 12 listopada 1998 r. wymaga, aby zaświadczenie o braku przeszkód dostarczone zostało do urzędu parafialnego co najmniej na trzy miesiące przed planowana datą zawarcia mał-żeństwa (n. 13 w związku z n. 11 instrukcji). Wymóg ten nie jest możliwy do zrealizowania w związku z 3-miesięcznym terminem upływu ważności zaświad-czenia.

Z punktu widzenia prawa państwowego istotne jest jedynie, aby zaświadczenie dostarczone zostało przed zawarciem małżeństwa w terminie jego ważności.

2. Czynności kierownika USC

Do obowiązków kierownika USC dokonującego czynności wstępnych związa-nych z zawarciem małżeństwa w formie wyznaniowej należy:

stwierdzenie tożsamości i pełnoletności nupturientów,

odebranie pisemnego zapewnienia nupturientów o braku przeszkód małżeń-skich,

sporządzenie zaświadczenia o braku przeszkód małżeńskich.

Zaświadczenie sporządzane jest w czterech jednobrzmiących egzemplarzach. W jego treści – oprócz stwierdzenia o baku przeszkód – zamieszczane są wszystkie informacje konieczne do sporządzenia aktu małżeństwa (dane personalne, oświadczenia w sprawie wyboru nazwisk). Kierownik przekazuje nupturientom trzy egzemplarze zaświadczenia, a jeden pozostawia ad actam. Zaświadczenie jest ważne 3 miesiące.

3. Czynności duchownego

Obowiązki duchownego na etapie przygotowawczym wynikające z ustawodaw-stwa państwowego ograniczają się do pouczenia nupturientów o przepisach pra-wa polskiego, dotyczących małżeństwa i jego skutków (art. 62a PASC). Du-chowni nie przechodzą jednak specjalistycznych szkoleń w zakresie polskiego prawa rodzinnego, stąd trudno wymagać od nich właściwego spełnienia tego obowiązku. Prawodawca nie wskazał ponadto precyzyjnie podmiotu tego obo-wiązku. Wszakże czynności przygotowawcze do zawarcia małżeństwa prowa-dzić może dowolny duchowny (a nie tylko ten, który będzie przyjmował oświad-czenia o zawarciu małżeństwa), a nawet osoba nie będąca duchownym. Przed-miotowe pouczenie (jak też jego ewentualny brak) nie jest rejestrowane do do-kumentacji zawarcia małżeństwa. W związku z powyższym brak pouczenia nup-turientów czy też udzielenie im błędnych informacji na temat małżeństwa i jego skutków nie może wywoływać negatywnymi konsekwencji dla duchownego.

IV. Oświadczenie o zawarciu małżeństwa

1. Treść i charakter oświadczeń

Małżeństwo zostaje zawarte na skutek oświadczeń woli składanych przez nuptu-rientów. W przypadku małżeństw zawieranych w formie wyznaniowej charakter dokonującego się zdarzenia jest jednak bardziej złożony niż to ma miejsce pod-czas zawierania małżeństw przed kierownikiem USC. Zamiast oświadczenia o zawarciu małżeństwa cywilnego składają oni bowiem oświadczenia woli o jed-noczesnym zawarciu małżeństwa wyznaniowego i cywilnego, a następnie skła-dają oświadczenia o zawarciu małżeństwa wyznaniowego.

Oświadczenia o zawarciu małżeństwa wyznaniowego różnie są określane w no-menklaturze prawa wewnętrznego danego związku wyznaniowego. W Kościele katolickim oraz w Kościele Prawosławnym określa się je mianem „zgody mał-żeńskiej”. W innych związkach wyznaniowych – niejednokrotnie zamiennie – używa się określeń: przysięga religijna, ślubowanie wierności małżeńskiej, itp. Z punktu widzenia prawa cywilnego należy je traktować jako oświadczenia woli, stosując do nich – w razie konieczności – cywilnoprawne reguły dotyczące wad tychże oświadczeń.

O powstaniu małżeństwa cywilnego nie przesądza tutaj treść wyrażanej zgody małżeńskiej. Skutki prawne tych oświadczeń wybiegają poza samą ich treść ze względu na treść wcześniejszych oświadczeń o uzyskaniu skutków cywilnych.

W doktrynie oba te oświadczenia często analizowane są odrębnie. Wykładnia funkcjonalna skłania jednak do stwierdzenia, że te dwa oświadczenia w istocie są elementami jednego oświadczenia woli, które w konsekwencji prowadzi do powstania stosunku prawnego (zawarcia małżeństwa). Podkreślenia jednak wy-maga fakt, że oba te elementy są konstytutywne i pominięcie któregokolwiek z nich nie wywoła skutku prawnego. Konstrukcja taka wynika z brzmienia art. 1 § 2 k.r.o. W przepisie tym mowa jest o jednoczesnym zawarciu małżeństwa wy-znaniowego i cywilnego. Suponuje to tym samym zachowanie odpowiedniej kolejności dokonywania poszczególnych elementów oświadczenia woli. W pierwszej kolejności nupturienci oświadczają wolę zawarcia jednocześnie mał-żeństwa wyznaniowego i cywilnego, a następnie – według roty przepisanej pra-wem wewnętrznym danego kościoła lub innego związku wyznaniowego – skła-dają oświadczenia o zawarciu małżeństwa wyznaniowego. Małżeństwo cywilne zostanie zawarte tylko wówczas, gdy przed uprawnionym duchownym złożone zostaną oświadczenia o zawarciu małżeństwa wyznaniowego, poprzedzone zło-żeniem oświadczeń o jednoczesnym zawarciu małżeństwa cywilnego.

Praktyka zawierania małżeństw niestety często bardzo odbiega od przedstawio-nego wzorca. Z reguły pomijane są oświadczenia nupturientów o jednoczesnym zawarciu małżeństwa cywilnego. Duchowni najczęściej przyjmują „przez do-mniemanie”, że takie nupturienci „mają wewnętrzną wolę” zawarcia małżeństwa cywilnego. Z kolei inni duchowni uważają za prawnie skuteczne oświadczenia złożone przez nupturientów w momencie gromadzenia dokumentacji (ok. 3 mie-siące przed datą zawarcia małżeństwa). Niewątpliwie obie interpretacje tej nie-właściwej praktyki są z prawnego punktu widzenia niedopuszczalne. Oświad-czenia woli – z jednej strony - muszą być uzewnętrznione. Z drugiej – muszą być złożone jednocześnie, czyli w bezpośrednim związku czasowym ze złożeniem oświadczeń o zawarciu małżeństwa wyznaniowego. I w końcu muszą one po-przedzać złożenie oświadczeń o zawarciu małżeństwa wyznaniowego.

2. Podmiot uprawniony do przyjęcia oświadczeń

Duchownego upoważnionego do przyjęcia oświadczeń o zawarciu małżeństwa – zgodnie z dyspozycją zawartą w ustawach indywidualnych – określa prawo we-wnętrzne danego związku wyznaniowego (zob. akapit 165). Tego rodzaju roz-wiązanie jest niewłaściwe i sprzeczne z zasadą autonomii i niezależności. Osoby uprawnione do przyjmowania oświadczeń skutecznych na forum prawa cywilne-go winno określać to prawo. Katalog tych osób winien być wcześniej ustalony z władzami zwierzchnimi zainteresowanych związków wyznaniowych. Zmianę tych przepisów prawdopodobnie wymuszą dopiero powództwa o niestnienie małżeństwa z powodu braku obecności przy zawieraniu małżeństwa właściwego czynnika oficjalnego (właściwego duchownego) i związane z tym trudności z ustaleniem kompetencji poszczególnych osób do przyjmowania oświadczeń o zawarciu małżeństwa skutecznych na forum prawa państwowego.

V. Sporządzenie zaświadczenia o zawartym małżeństwie

1. Urzędowy wzór zaświadczenia

Zaświadczenie o zawartym małżeństwie jest integralnie złączone z zaświadcze-niem stwierdzającym brak okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa sporządzonym przez kierownika u.s.c. i stanowi wraz z nim jeden dokument. W treści obu tych zaświadczeń znajdować się winny wszystkie informacje potwier-dzające zdolność nupturientów do zawarcia małżeństwa oraz wszystkie informa-cje konieczne do sporządzenia aktu małżeństwa. W praktyce zaświadczenia te drukowane są na dwóch stronach tej samej kartki.

Urzędowy formularz (wzór) zaświadczenia stanowiącego podstawę sporządzenia aktu małżeństwa zawartego w formie wyznaniowej określony został przez Mini-stra Spraw Wewnętrznych i Administracji.

2. Podmiot sporządzający

Gramatyczna analiza przepisu art. 27 ust. 2 PASC prowadzi do stwierdzenia, iż podmiotem sporządzającym zaświadczenie jest duchowny określony w wykazie, stanowiącym załącznik do obwieszczenia MSWiA z dnia 14 maja 2004 r. (zob. akapit 166). Kwestia ta wymaga jednak szczegółowego wyjaśnienia. W kon-struowaniu treści tegoż zaświadczenia udział bowiem bierze teoretycznie dwóch różnych duchownych. Duchowny asystujący przy zawieraniu małżeństwa po-twierdza swoim podpisem zarówno złożenie przez nupturientów oświadczeń, o uzyskaniu skutków cywilnych, jak też potwierdza, iż małżeństwo wyznaniowe zostało przed nim zawarte. Duchowny ten – partycypując w uprawnieniach, jakie przysługują na podstawie art. 1 § 1 k.r.o. kierownikowi u.s.c. – odbiera od nuptu-rientów oświadczenia, które wywierają określone skutki w wymiarze prawa pań-stwowego. Fakt złożenia tych oświadczeń potwierdza on własnym podpisem i jest to w procedurze pozasądowej jedyny dowód ich złożenia. Natomiast du-chowny, o którym mowa w art. 27 ust. 2 p.a.s.c. potwierdza jedynie autentycz-ność powyższych danych i przez podpisanie już przygotowanego dokumentu nadaje mu charakter dokumentu urzędowego. Przede wszystkim zaś podpis ten zaświadcza, że osoba, przed którą związek małżeński został zawarty, i która przyjęła od nupturientów oświadczenia o uzyskaniu skutków cywilnych jest osobą uprawnioną do asystowania przy zawarciu małżeństwa – zgodnie z pra-wem wewnętrznym danego związku wyznaniowego.

VI. Przekazanie zaświadczenia do USC

1. Podmiot obowiązku przekazania

Osobą, która zobowiązana jest do przekazania zaświadczenia o zawartym mał-żeństwie jest duchowny uprawniony do sporządzenia tego zaświadczenia (du-chowny określony w akapicie 166). Czy jednak jest on jedynym podmiotem uprawnionym do jego przekazania? Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy ustalić:

jak należy traktować czynność duchownego przekazującego zaświadczenie,

jaki charakter ma postępowanie rejestracyjne,

jaka jest sytuacja małżonków w ramach postępowania rejestracyjnego.

Nie ulega wątpliwości, że duchowny nie jest wnioskodawcą w sprawie o reje-strację małżeństwa. Po sporządzeniu zaświadczenia ma on jedynie obowiązek jego przekazania do właściwego urzędu stanu cywilnego. Przekazanie zaś jest jedynie czynnością porządkową, a nie czynnością prawną.

Postępowanie rejestracyjne ma niewątpliwie charakter postępowania administra-cyjnego. Toczy się ono przed kierownikiem u.s.c. jako organem administracji państwowej. Stroną tego postępowania nie jest duchowny. Duchowny spełnia w nim jedynie pewne zadania o charakterze publicznym. Jeśli więc postępowanie to ma charakter administracyjny, to zgodnie z art. 28 KPA każdy, kto ma interes prawny ma uprawnienia strony w toczącym się postępowaniu. Taki interes praw-ny w tym postępowaniu mają niewątpliwie małżonkowie. Mają oni zatem upraw-nienia stron w tym postępowaniu i mogą aktywnie kształtować swoją sytuację prawną. Mogą wobec tego złożyć wniosek do kierownika u.s.c. o rejestrację mał-żeństwa, załączając do tegoż wniosku zaświadczenie o zawartym małżeństwie sporządzone przez duchownego. W świetle obowiązujących przepisów wydaje się, że nie można im odmówić takiego prawa. Wszakże mają oni interes prawny w tym, aby zawarte przez nich małżeństwo zostało zarejestrowane.

Realizacja powyższych uprawnień małżonków jako stron postępowania ma cha-rakter postulatu de lege lata, gdyż w praktyce uprawnień tych im się odmawia.

2. Termin przekazania

Zaświadczenie stanowiące podstawę sporządzenia aktu małżeństwa powinno zostać przekazane do urzędu stanu cywilnego przed upływem pięciu dni od za-warcia małżeństwa wyznaniowego. Takie polecenie zawiera zarówno konkordat z 1993 r. (art. 10 ust. 1 pkt 3), jak i kodeks rodzinny i opiekuńczy (art. 8 § 3).

W literaturze przedmiotu powszechnie określa się go terminem zawitym, czy też prekluzyjnym. Jeśli stosować wobec tego terminu przepisy i doktrynę prawa cywilnego, wówczas nie jest istotne, czy nazwiemy go zawitym, czy prekluzyj-nym.

Należy jednak przyjąć, że termin ten należy do trybu postępowania administra-cyjnego, ponieważ – jak zaznaczono wyżej – taki charakter ma postępowanie rejestracyjne przed kierownikiem u.s.c. Jego uchybienie powoduje taki skutek, jaki przypisywany jest przez doktrynę prawa administracyjnego terminom prze-dawniającym.

Terminy przedawniające, to terminy, które powodują wygaśnięcie uprawnień i obowiązków. Terminy te są nieprzywracalne.

Prawodawca polski postanowił, że w razie niemożności zachowania pięciodnio-wego terminu z powodu zaistnienia siły wyższej, jego bieg ulega zawieszeniu przez czas trwania przeszkody (art. 8 § 3 zd. 2 k.r.o.). Pojęcie „siły wyższej” nie zostało zdefiniowane w doktrynie, dlatego też jest różnie interpretowane. Po-wszechnie przyjmuje się, iż „siła wyższa” (vis maior), to zdarzenie nadzwyczaj-ne, zewnętrzne i niemożliwe do zapobieżenia. Jest to zdarzenie o charakterze katastroficznym, którego przyczyną mogą być nieprzewidziane działania sił przyrody, jak: powódź, trzęsienie ziemi lub nadzwyczajne zdarzenia powodują-ce zaburzenia w życiu zbiorowym ludności, jak: wojna, zamieszki w kraju. Jego przyczyną mogą być także akty władzy publicznej, którym jednostka nie jest w stanie się przeciwstawić. Należy zatem odróżnić siłę wyższą od zwykłego przy-padku (casus) i przyjąć, iż przytaczane w literaturze przedmiotu przypadki cho-roby proboszcza lub jego śmierci nie wyczerpują znamion siły wyższej, gdyż nawet w razie nagłej choroby duchownego uniemożliwiającej mu osobiste speł-nienie ciążącego na nim obowiązku, istnieją podstawy do legalnego sprawowa-nia „funkcji proboszczowskich”.

W Kościele katolickim – w takiej sytuacji – można zastosować kan. 541 § 1 KPK dotyczący wakatu urzędu proboszcza.

Znamiona siły wyższej mogłaby dopiero wypełnić epidemia choroby zakaźnej, która dotknęłaby szerszą grupę ludzi, w tym także uprawnionego duchownego. Nie może to być natomiast indywidualny przypadek zachorowania.

De lege lata należy jednak wysnuć wniosek, iż pięciodniowy termin na przeka-zanie zaświadczenia wiąże jedynie duchownego, a nie małżonków. Małżonkowie mogą żądać sporządzenia aktu małżeństwa, także i po upływie tego terminu, pod warunkiem, że są nadal stanu wolnego i nie naruszają w ten sposób praw naby-tych przez osoby trzecie.

Chodzi o prawa nabyte w okresie od upływu pięciodniowego terminu na przeka-zanie zaświadczenia do momentu złożenia żądania o rejestrację małżeństwa. Może tu chodzić np. o prawa wynikłe z adopcji, bądź prawa o charakterze ma-jątkowym.

Wynika to z faktu, iż zawarli oni małżeństwo „podlegające prawu wewnętrzne-mu kościoła albo innego związku wyznaniowego w obecności duchownego”, oświadczając wolę jednoczesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu – zgodnie z art. 1 § 2 k.r.o. W ten sposób nabyli oni prawo żądania cywilnej rejestracji tego małżeństwa. Prawo to nabyli oni w momencie sporzą-dzenia zaświadczenia przez uprawnionego duchownego. Do tego momentu pra-wa takiego nie posiadali, bowiem dopiero podpis uprawnionego duchownego autorytatywnie i urzędowo potwierdza, że małżeństwo zostało zawarte zgodnie z prawem wewnętrznym kościoła lub innego związku wyznaniowego, wobec oso-by uprawnionej do asystowania przy jego zawarciu.

3. Sposób przekazania

Zaświadczenie może zostać przekazane przez duchownego do urzędu stanu cy-wilnego w dwóch formach: w formie bezpośredniej (tj. osobiście – za potwier-dzeniem odbioru) lub pośredniej (tj. za pośrednictwem poczty). W przepisie art. 8 § 3 k.r.o. postanowiono, że „nadanie [zaświadczenia] jako przesyłki poleconej w polskiej placówce pocztowej operatora publicznego jest równoznaczne z przekazaniem do urzędu stanu cywilnego. Forma osobista polegać może także na przekazaniu zaświadczenia przez posłańca.

VII. Sporządzenie aktu małżeństwa

Podmiotem uprawnionym do sporządzenia aktu małżeństwa jest kierownik urzę-du stanu cywilnego lub jego zastępca właściwy ze względu na miejsce zawarcia małżeństwa wyznaniowego. Zgodnie z art. 61a ust. 2 PASC. akt małżeństwa wi-nien zostać sporządzony niezwłocznie, nie później jak w następnym dniu robo-czym, po dniu, w którym do u.s.c. nadeszły dokumenty stanowiące podstawę sporządzenia tego aktu.

Podstawą sporządzenia aktu małżeństwa może być jedynie zaświadczenie spo-rządzone przez uprawnionego duchownego oraz spełniające wszystkie wymogi formalne. Prawodawca polski przewiduje możliwość odmowy sporządzenia aktu małżeństwa przez kierownika USC, zapewnia jednocześnie sądowa kontrolę wydawanych przez niego w tym zakresie decyzji.

VIII. Zawarcie małżeństwa w niebezpieczeństwie śmierci

W niebezpieczeństwie śmierci grożącemu jednej ze stron małżeństwo Kodeks rodzinny (ar. 9 § 2) dopuszcza zawarcie małżeństwa formie wyznaniowej bez konieczności przedstawienia zaświadczenia stwierdzającego brak okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa. Zgodnie z powyższym przepisem w takim przypadku nupturienci składają przed duchownym zapewnienie, że nie wiedzą o istnieniu okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa. W procedurze tej ustawodawca nie uregulował wyraźnie kto – kierownik USC czy duchowny – winien przyjąć oświadczenia o nazwiskach małżonków i dzieci. Możliwe są zatem oba te rozwiązania (H. Chwyć, s. 27)

W związku jednak z brakiem odpowiednich przepisów wykonawczych, a także w związku z faktem, iż nie określono na tę okoliczność odpowiedniego urzędo-wego formularza zaświadczenia, które mogłoby stanowić podstawę sporządzenia zaświadczenia – rejestracja małżeństwa zawartego w niebezpieczeństwie śmierci w praktyce może okazać się niemożliwa.

Zdaniem H. Chwycia w przypadku zawarcia małżeństwa w niebezpieczeństwie śmierci, duchowny winien ustalić dokładnie wszystkie dane z dokumentów toż-samości małżonków, co pozwoli kierownikowi USC na uzyskanie odpisów ak-tów urodzenia i uzupełnienie aktu małżeństwa

IX Ustanie małżeństwa

Małżeństwo zawierane w formie wyznaniowej powstaje w związku z zawarciem małżeństwa wyznaniowego, ale jego zaistnienie nie jest uzależnione od faktycz-nego zaistnienia związku religijnego (stąd niepoprawne jest używane potocznie określenie „małżeństwo kanoniczne ze skutkami cywilnymi”). Związek cywilny powstaje i ustaje niezależnie od trwania związku religijnego (i na odwrót). Jedy-nie wraz ze śmiercią jednego z współmałżonków wygasa ono w obu porządkach prawnych. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby małżeństwo cywilne zawarte w for-mie wyznaniowej wygasło na skutek rozwodu, czy unieważnienia. Trwać ono jednak będzie nadal w porządku wewnątrzkościelnym, chyba że przepisy prawa danego związku wyznaniowego stanowią inaczej. Stwierdzenie nieważności małżeństwa, czy też jego unieważnienie bądź rozwód dokonane zgodnie z pra-wem wewnętrznym związku wyznaniowego nie ma z kolei żadnych skutków w prawie państwowym.

Powyższe reguły wynikają z zasady autonomii i niezależności państwa i kościo-ła, zawartej w konstytucji oraz w konkordacie z 1993 r. Nie kwestionując zasad-niczego i oczywistego charakteru tychże zasad, w literaturze – jak się wydaje słusznie - postuluje się, aby wyrok sądu kościelnego stwierdzający nieważność małżeństwa wyznaniowego wraz z wnioskiem zainteresowanej strony, mógł sta-nowić podstawę rozwiązania małżeństwa na forum cywilnym.

(Szerzej na ten temat: W. Adamczewski, Małżeństwo w konkordacie, s. 90-113).

1) A. Mezglewski, A. Tunia, Wyznaniowa forma zawarcia małżeństwa cywilnego, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2007;

2) A. Mezglewski, Katalog przesłanek koniecznych zawarcia małżeństwa cywilnego w formie wyznaniowej, w: Przesłanki konieczne zawarcia małżeństwa. Próba systematyzacji zagadnienia w aspekcie wymogów formy religijnej, red. A. Tunia, Lublin 2011, s. 11-21;

3) A. Mezglewski, Nieścisłości terminologiczne w przepisach prawa polskiego o zawieraniu małżeństw wyznaniowych ze skutkami cywilnymi i ich praktyczne konsekwencje, “Ius Matrimoniale” 2005, t. 10, s. 193-206;

4) A. Mezglewski, Urzędowy formularz zaświadczenia stanowiącego podstawę rejestracji małżeństwa zawieranego w formie wyznaniowej, w: Z zagadnień prawa rodzinnego i rejestracji stanu cywilnego, red. H. Cioch, P. Kasprzyk, ISBN 978-83-7363-497-8, Lublin 2007, s. 128-137;

5) A. Mezglewski, Realizacja przesłanek koniecznych przy zawieraniu małżeństwa w formie wyznaniowej, w: Pro bono Reipublicae. Księga Jubileuszowa Profesora Michała Pietrzaka, red. P. Borecki, A. Czohara, T.J. Zieliński, Warszawa 2009, s.325-332;

6) A. Mezglewski, Konstrukcja oświadczenia woli o zawarciu małżeństwa, w: Małżeństwo jako zawarty związek mężczyzny i kobiety, red. T. Rakoczy, Wydawnictwo KUL, ISBN 978-83-7702-969-5, Lublin 2014 (ukazało się w 2015), s. 29-42;

7) A. Mezglewski, Udział świadka urzędowego w procedurze zawarcia małżeństwa w formie wyznaniowej pod reżimem nowej ustawy o aktach stanu cywilnego, "Przegląd Prawa Wyznaniowego" t. 8/2016, ISSN 2080-3788, s. 95-114;

8) A. Tunia, Czynności kierownika USC podejmowane przed zawarciem małżeństwa wyznaniowego ze skutkami cywilnymi, „Studia z prawa wyznaniowego”2005, t. 8, s. 229-258;

9) A. Tunia, Obowiązki duchownego w procedurze zawierania małżeństwa wyznaniowego ze skutkami cywilnymi, „Studia z prawa wyznaniowego” 2006, t. 9, s. 155-179.

Wiedza:

K_W01 Student zna podstawowe pojęcia prawne, budowę, hierarchię i dekodowanie norm prawnych.

K_W06 Student zna wybrane w toku studiów dziedziny prawa jak np. prawo finansowe, podatkowe, ochrony środowiska, ochrony własności intelektualnej, prawo gospodarcze, prawo handlowe.

K_W08 Student objaśnia reguły tworzenia i stosowania prawa.

K_W09 Student zna podstawy funkcjonowania państwa prawa w różnych obszarach.

Umiejętności:

K_U01 Student posiada umiejętność prawidłowego ustalania stanu faktycznego, dokonywania pogłębionej wykładni przepisów i subsumpcji, jak i złożonego wyszukiwania, analizy, oceny, selekcji, interpretacji informacji, zasad, źródeł wiedzy pozyskanych w trakcie procesu kształcenia.

K_U04 Student samodzielnie posługuje się orzecznictwem sądowym, literaturą o charakterze dogmatycznym, bazami danych, studiami praktycznego przypadku.

K_U05 Student rozwiązuje złożone problemy (kazusy) wymagające zastosowania poszerzonej wiedzy specjalistycznej i interdyscyplinarnej.

Kompetencje społeczne:

K_K01 Student jest świadom konieczności stałego aktualizowania wiedzy, podnoszenia kompetencji zawodowych i osobistych z zakresu prawa i nauk pokrewnych.

K_K03 Student potrafi otwarcie wyrażać swoje opinie i przedstawiać priorytety służące realizacji zadań z zakresu prawa i nauk pokrewnych.

K_K04 Student prawidłowo identyfikuje i rozwiązuje problemy związane z wykonywaniem zawodu.

Sposób zaliczenia: zaliczenie z oceną.

Test końcowy - znajomość materii wykładu, w tym: różnice w formach zawarcia małżeństwa cywilnego i kanonicznego, znajomość przepisów prawych - państwowych i związków wyznaniowych w zakresie zawarcia małżeństwa.

Forma zaliczenia wykładu: test jednokrotnego wyboru. Pozytywna ocena z testu złożonego z różnych zadań dotyczących treści wykładowych (50% punktów uzyskanych przez studenta z testu jest niezbędne do uzyskania przez studenta oceny pozytywnej z przedmiotu).

Student jest oceniany według skali:

5,0 – bardzo dobra: student uzyskał z testu powyżej 85% możliwych punktów do zdobycia;

4,0 – dobra: student uzyskał z testu pomiędzy 65% a 84 % możliwych punktów do zdobycia;

3,0 – zadawalająca: student uzyskał z testu pomiędzy 51% a 64% możliwych punktów do zdobycia;

2,0 – niezadawalająca, student nie spełnia kryteriów oceny dostatecznej.

Metody dydaktyczne: wykład tradycyjny, rozwiązywanie kazusów, analiza tekstów, wykład z prezentacją multimedialną, wykorzystanie e-learningu.

Uczęszczanie na zajęcia, aktywność na zajęciach i posiadanie wiedzy objętej tematyką zajęć. Test końcowy jednokrotnego wyboru obejmujący znajomość materii wykładu.